กระด้าง–กระดางลาง

บทละครนอกเรื่องสังข์ทองตอนพระสังข์ตีคลีขึ้นต้นเป็นบทกลอนว่าดังนี้
มาจะกล่าวบทไป ถึงท้าวสหัสนัยตรัยตรึงศง
ทิพอาสน์เคยอ่อนแต่ก่อนมา กระด้างดังศิลาประหลาดใจ

คำว่า กระด้าง ในบทกลอนข้างต้นหมายถึง แข็ง ใช้แสดงลักษณะของหิน ปัจจุบันคำว่ากระด้าง ก็ยังคงหมายความว่า  แข็ง แต่ใช้แสดงลักษณะของหินไม่ได้ ใช้ได้เฉพาะกับสิ่งบางสิ่ง  เช่น ผ้ากระด้าง ข้าวกระด้าง เเละใช้กับคน หมายถึงมีกิริยาวาจาไม่นุ่มนวล เช่น เด็กคนนี้กระด้าง ไม่น่ารัก เมื่อใช้ขยายคำว่าน้ำ น้ำกระด้าง ใช้เรียกน้ำที่ฟอกสบู่ไม่เป็นฟอง

ที่มาของคำว่ากระด้างยังไม่แน่ชัด ภาษามอญมีคำว่า กฺฑางฺ (กะดายฺน) หมายถึงเหล็กกล้า และภาษาเขมรมีคำว่า กฺฎำง (กฺดัง) หมายถึงแข็งกรัง เช่น บายกฺฎำง (บายกฺดัง) หมายถึงข้าวตัง คำว่ากระด้างอาจเป็นคำยืมจากภาษามอญหรือภาษาเขมรภาษาใดภาษาหนึ่ง และเปลี่ยนแปลงเสียงและความหมายไปบ้าง

อย่างไรก็ตาม ในภาษาไทหลายถิ่นก็มีคำที่เสียงและความหมายคล้ายคำ กระด้าง เช่น ภาษาไทยขาวมีคำ ก่าด๋าง หมายถึงแข็ง เคลื่อนไหวไม่ได้ ข่า ก่าด๋าง หมายถึง ขาที่แข็ง เคลื่อนไหวไม่ได้ เขา ก่าด๋าง หมายถึง ข้าวเย็นที่แข็งกรัง ต่าย  ก่าด๋าง หมายถึง (ศพ) แข็งทื่อ

ภาษาไทเมืองเติ๊กมีคำกะด้าง กะแด้ง หมายถึงแข็ง เช่น ขา กระด้าง หมายถึงขาแข็งเดินไม่ได้ เข้ากระแด้ง หมายถึง ข้าวแข็งกระด้าง เลือด(เสียงสามัญ) กะแด้ง หมายถึงเลือดแข็ง ไม่ไหล

ภาษาไทพ่าเก่ และภาษาไทเหนือไม่มีเสียง ด คำไทย ที่มีเสียง ด มักตรงกับคำไทพ่าเก่ที่มีเสียง น หรือ ล ทั้งภาษาไทพ่าเก่และภาษาไทเหนือ มีคำที่น่าจะตรงกับคำว่า กะด้างในภาษาไทยคือหน่าง ในภาษาไทพ่าเก่ หมายถึงกระด้าง แข็งตัว เช่น อะคิ้งเหม่อ หนาวน่ำมั้นมะอุ๋นหน่าง หมายความว่าเวลาอากาศหนาว น้ำมันมะพร้าวจะแข็งตัว ภาษาไทเหนือมีคำ ล่าง หมายถึง หนาวเย็น เช่น ล่างหลาว หมายความว่าเป็นไข้หรือเป็นไข้จับสั่น

ในทั้งภาษามอญ ภาษาเขมร และภาษาไทยถิ่นหลายถิ่นมีที่เสียงและความหมายคล้ายคำ กระด้าง เราจึงยังไม่อาจยืนยันได้แน่ชัดว่า กระด้างเป็นคำไทหรือคำยืมจากภาษามอญ ภาษาเขมร

มีคำอยู่คำหนึ่งที่เสียงคล้ายคำ กระด้าง คำนั้นคือ คำกระดางลาง พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๒ ให้ความหมายของคำ กระดางลาง ว่า มรรยาทหยาบ สัปดน และยกตัวอย่างจากร่ายยาวมหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์ชูชก ว่า “อ้ายเฒ่ากากกลีกระดางลาง ยังมันนี้ใครเขามีบ้างที่เมืองคน” คำกระดางลางใช้แสดงลักษณะของชูชก สามีของนางอมิตตดา ที่ถูกบรรดานางพราหมณี ด่าว่าเสียดสีว่ามีสามีที่นอกจากแก่แล้วยังมีมรรยาทหยาบอีกด้วย

เมื่อย้อนไปดูพจนานุกรมที่พิมพ์เมื่อกว่าร้อยปีมาแล้ว อย่างอักขราภิธานศรับท์ คำว่ากระดางรางมีความหมายเกี่ยวข้องกับคำว่ากระด้าง อักขราภิธานศรับท์ ให้ความหมายของคำว่า กระด้างและกระดางลางไว้ ดังนี้

กระด้าง, สิ่งที่แขง หฤา คนไจแขงถือตัวมิใคร่จะ อ่อนน้อมต่อท่านผู้มีคุณ

กระดางลาง, อาการคนกระด้างมักพูดจาตลก ขะนอง กล่าวคำไม่มีประโยชน์

กระดางลาง หมายถึง “อาการคนกระด้าง” อีกทั้งเสียงคำก็คล้ายกับคำว่ากระด้าง ต่างแต่เพียงเสียงวรรณยุกต์และมีพยางค์เพิ่มขึ้น นี่ชวนให้คิดว่ามีการนำคำกระด้าง มาพูดเพิ่มพยางค์เป็น กระดางลาง เช่นเดียวกับคำว่ากระจิ๊ด กลายเป็น กระจิ๊ดริด กระจิ๋ว กลายเป็น กระจิ๋วหลิว กระเปี๊ยก กลายเป็น กระเปี๊ยกเรี้ยก กระปุก กลายเป็น กระปุ๊กลุก และกระเปาะ กลายเป็น กระเปาะเหลาะ
 

ที่มา : กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม