องค์ความรู้ทางวัฒนธรรม >> มรดกทางวัฒนธรรม
บทสู่ขวัญข้าว มหาสารคาม

วันที่ 12 ธ.ค. 2562

บทสู่ขวัญข้าว

       เป็นวรรณกรรมท้องถิ่นประเภทลายลักษณ์ที่จารด้วยอักษรธรรมอีสานบนใบลาน ขนาดสั้น หรือเรียกว่าหนังสือก้อม ใช้ถ้อยคำภาษาลาวและมีภาษาบาลีปนบางส่วน คำประพันธ์เป็นร้อยกรองประเภทคำกาพย์ โครงสร้างเนื้อหาประกอบด้วยการกล่าวถึงฤดูกาลในการเริ่มการทำนา การจัดเตรียมอุปกรณ์และเครื่องมือต่างๆ ที่ต้องใช้ในกระบวนการทำนา กล่าวถึงขั้นตอนการทำนาตั้งแต่เริ่มต้นจนกระทั่งสิ้นสุดการทำนา จนถึงการนำผลผลิตข้าวขึ้นเล้า กล่าวถึงการจัดเตรียมวัตถุสิ่งของเพื่อกระทำพิธีสู่ขวัญข้าว กล่าวถึงลักษณะของข้าวหลากหลายชนิดหลายพันธุ์ รวมถึงข้าวที่เกิดอยู่ตามภูมินิเวศต่างๆ ในชุมชน และข้าวที่ถูกสัตว์คาบไป จากนั้นจะเป็นเรียกขวัญข้าวให้กลับมาอยู่รวมกัน และการขอให้เกิดความเป็นสิริมงคลแก่ผู้เป็นเจ้าของและผู้ที่ได้กินข้าว สุดท้ายมักจะจบด้วยพระคาถาเป็นภาษาบาลี นอกจากนี้บางฉบับจะกล่าวถึงตำนานการเกิดเหล้าไว้ด้วย การจัดวางเนื้อหาในแต่ละฉบับอาจจะมีการสลับกันในบางส่วน หรืออาจไม่ปรากฏเนื้อหาบางส่วนที่กล่าวมาก็ได้  บทสู่ขวัญข้าวมีความสำคัญในฐานะที่เป็นเครื่องมือในการประกอบพิธีกรรมสู่ขวัญข้าว และยังเป็นเครื่องมือในการบันทึกความรู้ภูมิปัญญา รวมถึงสภาวการณ์ในชุมชนสมัยอดีต นอกจากนั้นยังแสดงให้เห็นถึงโลกทัศน์ของผู้คนที่มีต่อพืชเช่นข้าว และยังแสดงให้เห็นถึงวรรณศิลป์ทางภาษาอีกด้วย

     ชาวนาอีสาน มีความเชื่อว่า ข้าวมีขวัญประจำอยู่ในส่วนต่าง เฉกเช่นกับสิ่งมีชีวิตทุกชนิดรวมถึงมนุษย์ด้วย การที่ข้าวจะเจริญงอกงามและให้ผลผลิตดีหรือไม่ขึ้นอยู่กับขวัญข้าว หากขวัญข้าวหนีออกไปอยู่ที่อื่นจะส่งผลให้ ต้นข้าวไม่เจริญงอกงาม หรือได้ผลผลิตน้อย ดังนั้นจึงจำเป็นจะต้องมีการกระทำพิธี  สู่ขวัญข้าวเพื่อเป็นการเรียกให้ขวัญข้าวนั้นกลับมาอยู่กับต้นข้าวเพื่อทำให้ข้าวงอกงามและออกรวงเป็นเมล็ดที่สมบูรณ์ และมีผลผลิตในปริมาณมาก พิธีสู่ขวัญข้าวจึงกระทำขึ้นในช่วงระยะเวลาที่ข้าวกำลังตั้งท้อง ทั้งนี้เพื่อให้มั่นใจว่าข้าวทุกต้นมีขวัญประจำอยู่ การเรียกขวัญข้าวเป็นการสร้างขวัญและกำลังใจของชาวนา ที่ต้องพึ่งพาธรรมชาติ เพราะการทำนาที่ได้ผลผลิตสูงย่อมนำความสุข ความมั่งคั่งมาให้ นอกจากจะกระทำพิธีสู่ขวัญข้าวในช่วงที่ข้าวตั้งท้องแล้ว ชาวนายังกระทำพิธีนี้อีกครั้งเมื่อเก็บเกี่ยวผลผลิตข้าวเสร็จเรียบร้อยแล้วก่อนจะนำข้าวขึ้นเล้า ซึ่งเรียกกันว่า "บุญคูณลาน” ทั้งนี้เพื่อเรียกขวัญข้าวให้กลับมาอยู่ในเมล็ดข้าว เพื่อให้เกิดความเป็นสิริมงคลแก่เจ้าของและผู้ที่ได้กินข้าวนั้น

ประวัติความเป็นมา

     การทำพิธีสู่ขวัญข้าว มีขั้นตอนสำคัญคือการสู่ขวัญ ซึ่งจำเป็นจะต้องมีบทสู่ขวัญ หรือบทสูด ซึ่งเป็นบทที่แต่งขึ้นสำหรับใช้เรียกขวัญข้าวโดยเฉพาะ จากปราชญ์ท้องถิ่น ซึ่งบทสู่ขวัญข้าวนี้จะประพันธ์ขึ้นโดยการเรียงร้อยถ้อยคำให้สละสลวยและมีความไพเราะ ใช้ถ้อยคำภาษาและอักษรท้องถิ่นในการบันทึก ด้วยการจารลงบนใบลานเพื่อนำมาใช้ในพิธีกรรมดังกล่าว  บทสู่ขวัญข้าว  มีความสัมพันธ์กับวิถีชีวิตของผู้คนชาวอีสานมาอย่างยาวนาน บทสู่ขวัญข้าวนี้แสดงให้เห็นถึงความเคารพนบน้อมต่อข้าวในฐานะที่ข้าวนั้นมีบุญคุณทำให้ผู้คนสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้โดยมีข้าวเป็นอาหารหลัก หากขาดซึ่งข้าวแล้วชาวบ้านก็จะได้รับความทุกข์ยาก นอกจากนั้นบทสู่ขวัญข้าวยังมีบทบาทสำคัญในการเป็นเครื่องมือบันทึกความรู้หรือภูมิปัญญาชาวบ้าน กล่าวคือ เนื้อหาในบทสู่ขวัญข้าวนั้นเป็นบันทึกความรู้เกี่ยวกับชื่อและลักษณะของพันธุ์ข้าวแต่ละชนิดที่มีในท้องถิ่น บันทึกความรู้เกี่ยวกับองค์ประกอบและขั้นตอนในการประกอบพิธีทำขวัญข้าว บันทึกความเชื่อเกี่ยวกับข้าวของชาวนา เป็นบันทึกแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ของช่วงเวลาและฤดูกาลกับขั้นตอนต่างๆ รวมถึงเครื่องมือในการทำนาของผู้คนในท้องถิ่นอีสานเป็นบันทึกเกี่ยวลักษณะของนิเวศวัฒนธรรม บันทึกเกี่ยวกับความสัมพันธ์ของผู้คนในชุมชนต่าง ๆ นอกจากนั้น ยังมีการสอดแทรกตำนานและวรรณกรรมเอาไว้ด้วย

เอกลักษณ์ของบทสู่ข้าว มหาสารคาม

    บทสู่ขวัญข้าว ที่จัดเก็บอยู่ในสถาบันวิจัยศิลปะและวัฒนธรรมอีสาน ตำบลตลาด อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม มีลักษณะเฉพาะที่แสดงถึงอัตลักษณ์ของมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมดังนี้

     ๑. เป็นหนังใบลาน ที่จารด้วยอักษรธรรมอีสาน ใช้ถ้อยคำภาษาอีสานปนภาษาบาลี

     ๒. การประพันธ์มีลักษณะเป็นร้อยกรองในรูปแบบพื้นถิ่น

     ๓. มีเนื้อหาเฉพาะในแต่ละฉบับ ที่ไม่ซ้ำกับฉบับอื่นใด

     ๔. เนื้อหาสะท้อนถึงความรู้เกี่ยวกับพิธีกรรมความเชื่อเกี่ยวกับข้าว ลักษณะของข้าวพันธุ์ ขั้นตอนการทำนาของผู้คนในท้องถิ่นอีสาน ความสัมพันธ์ทางสัง

บทสู่ขวัญข้าว มีคุณค่าและความสำคัญคือ

     ๑.๑ บทสู่ขวัญข้าวเป็นส่วนหนึ่งของพิธีทำขวัญข้าว ที่เป็นกลไกอย่างหนึ่งของสังคมในการช่วยลดหรือบรรเทาความเครียดให้กับชาวนา เนื่องมาจากการทำนาในแต่ละครั้ง ต้องลงทุนลงแรงจำนวนมาก ชาวนาจึงเกิดความไม่มั่นใจและรู้สึกไม่มั่นคงทางจิตใจว่า การทำนาในครั้งนั้นๆ จะประสบความสำเร็จหรือไม่ จึงต้องอาศัยการทำขวัญข้าวเพื่อสร้างขวัญและกำลังใจให้กับตนเอง         

    ๑.๒ บทสู่ขวัญข้าวเป็นเครื่องมือในการเป็นบันทึกความรู้หรือภูมิปัญญาชาวบ้าน กล่าวคือ เนื้อหาในบทสู่ขวัญข้าวนั้นเป็นบันทึกความรู้เกี่ยวกับชื่อและลักษณะของพันธุ์ข้าวแต่ละชนิดที่มีในท้องถิ่น บันทึกความรู้เกี่ยวกับองค์ประกอบและขั้นตอนในการประกอบพิธีทำขวัญข้าว บันทึกความเชื่อเกี่ยวกับข้าวของชาวนา เป็นบันทึกแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ของช่วงเวลาและฤดูกาลกับขั้นตอนต่างๆ รวมถึงเครื่องมือในการทำนาของผู้คนในท้องถิ่นอีสาน เป็นบันทึกเกี่ยวกับลักษณะของนิเวศวัฒนธรรม บันทึกเกี่ยวกับความสัมพันธ์ของผู้คนในชุมชนต่าง ๆ นอกจากนั้นยังมีการสอดแทรกตำนานและวรรณกรรมเอาไว้ด้วย

    ๑.๓ บทสู่ขวัญข้าวมีคุณค่าในด้านวรรณศิลป์ ด้วยเป็นคำประพันธ์ประเภทร้อยกรอง ที่มีการเลือกใช้ถ้อยคำที่ไพเราะ ร้อยเรียงให้เกิดสัมผัสคล้องจองสละสลวย แสดงให้เห็นถึงภูมิปัญญาด้านภาษาของคนในท้องถิ่น

   ๑.๔ บทสู่ขวัญข้าวเป็นองค์ประกอบสำคัญในการกระทำพิธีสู่ขวัญข้าวให้มีความถูกต้องสมบูรณ์ และส่งผลถึงการอนุรักษ์ประเพณีพิธีกรรมการสู่ขวัญข้าวให้คงอยู่ในสังคม

บทบาทของชุมชนที่มีต่อมรดกวัฒนธรรมท้องถิ่น

     ปัจจุบันบทสู่ขวัญข้าวนั้นถูกใช้โดยหมอสูตร หรือหมอสู่ขวัญผู้กระทำพิธีสู่ขวัญข้าวเท่านั้น ซึ่งยังคง สืบทอดและเรียนรู้บทสู่ขวัญ นอกจากนี้บางส่วนถูกนำไปเป็นส่วนหนึ่งในการเรียนการสอนด้านภาษาและวรรณกรรมท้องถิ่น  หรือนำไปใช้ในการศึกษาวิจัยในสถาบันการศึกษา ส่วนชุมชนที่มีพิธีการสู่ขวัญข้าวปัจจุบันพบได้น้อยมาก

สภาพปัจจุบัน

    ปัจจุบันชาวบ้านไม่นิยมกระทำพิธีสู่ขวัญข้าวเนื่องจากมีการใช้เครื่องจักรกลเข้ามาช่วยในการทำนา และบางส่วนมีการจ้างแรงงาน ส่งผลให้ขั้นตอนการทำนาเปลี่ยนแปลงไป และมีการรีบเร่งในกระบวนการทำนาให้สั้นลง ไม่เอื้ออำนวยต่อการทำพิธีสู่ขวัญข้าว ทำให้ชาวนาไม่ให้ความสำคัญกับพิธีกรรมสู่ขวัญข้าวอีกต่อไป นอกจากนั้นยังมีปัจจัยด้านการจัดการน้ำที่มีการพัฒนาขึ้นส่งผลให้บางพื้นที่มีน้ำใช้ในการทำนาอย่างเพียงพอไม่จำเป็นต้องพึ่งพาธรรมชาติ ทำให้ความเชื่อเกี่ยวกับขวัญข้าวจางหายไป จึงล้มเลิกการทำพิธีสู่ขวัญข้าว ทำให้บทสู่ขวัญข้าวหมดความสำคัญตามไปด้วย

เอกสารอ้างอิง

-   กลุ่มงานอนุรักษ์เอกสารโบราณ, สถาบันวิจัยศิลปะและวัฒนธรรมอีสาน มหาวิทยาลัยมหาสารคาม.   สู่ขวัญ : คน สัตว์ พืช และสรรพสิ่ง ในเอกสารใบลานอีสาน. มหาสารคาม : อภิชาตการพิมพ์, ๒๕๕๘.

-   บุญธรรม ทองเรือง. วรรณกรรมคำสู่ขวัญอีสาน. ปริญญานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาไทยคดีศึกษา คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม. ๒๕๓๖.

 บุคคลอ้างอิง

นายมีฤทธิ์ ปัญญาวงศ์

นายราชันย์ นิลวรรณาภา




pic
pic
pic
pic
pic
pic

แนะนำสถานที่ท่องเที่ยว
แนะนำสถานที่ท่องเที่ยว 
  30/06/2564 ถนนสายวัฒนธรรมนครจำปาศรี
     



ปฏิทินกิจกรรม
« ธันวาคม 2564 »
อา. จ. อ. พ. พฤ. ศ. ส.
    1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31
ดูปฏิทินทั้งหมด


อาคารศูนย์ราชการจังหวัดมหาสารคาม ชั้น ๓ ห้อง ๓๐๒, ถนนเลี่ยงเมืองมหาสารคาม-ร้อยเอ็ด, ตำบลแวงน่าง อำเภอเมือง
จังหวัดมหาสารคาม, ๔๔๐๐๐ โทรศัพท์ ๐ ๔๓๗๗ ๗๕๖๑ โทรสาร ๐ ๔๓๗๗ ๗๕๔๙
สายด่วนวัฒนธรรม
Copyright © 2015 m-culture.go.th กระทรวงวัฒนธรรม