สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพัทลุง



องค์ความรู้ทางวัฒนธรรม >> สินค้าทางวัฒนธรรม
ผลิตภัณฑ์จากการแกะหนัง

วันที่ 22 ก.ย. 2564

ผลิตภัณฑ์จากการแกะหนัง

๑. ชื่อยี่ห้อ/แบรนด์ บ้านหนังตา-ลุง

๒. ชื่อผู้ประกอบการ นายธวัชชัย ชูจิต

๓. ประวัติความเป็นมา/ทุนทางวัฒนธรรมที่เป็นแรงบันดาลใจในการผลิต
การแกะหนังตะลุงหรือการทำรูปหนังตะลุง เป็นงานหัตถกรรมที่เกี่ยวข้องกับการแสดงหนังตะลุงอันเป็นมหรสพที่ชาวภาคใต้นิยมกันมาช้านานเป็นอย่างมาก จนถือได้ว่าเป็นมรดกทางวัฒนธรรมอีกส่วนหนึ่งที่เป็นเอกลักษณ์ของชาวภาคใต้ ช่างแกะหนังตะลุงเป็นช่างศิลป์แขนงหนึ่งที่ได้รับการถ่ายทอดวิชา และกระบวนการผลิตจากบรรพบุรุษในลักษณ์งานฝีมือในครอบครัว ระบบการให้การศึกษาเรียนรู้ก็เข้าลักษณะงานช่างศิลป์ไทย รุ่นโบราณ คือ ไม่มีหลักสูตรและระยะเวลาศึกษาที่แน่นอนตายตัว อาศัยความสัมพันธ์ทางเครือญาติระหว่าง ผู้ถ่ายทอดกับผู้รับการถ่ายทอดเป็นประการสำคัญ จนกระทั่งสามารถจะออกปฏิบัติงานด้ายตนเองและยึดเป็นอาชีพได้ การทำรูปหนังตะลุงนับเป็นสิ่งสำคัญที่สุดของการแสดงหนังตะลุง ในอดีตการออกแบบหรือการวาดรูปได้บ่งบอกถึงสังคมภาคใต้ในยุคนั้นได้เป็นอย่างดี เช่น การแต่งกาย ทรงผม หรืออาวุธประจำกาย ในสมัยโบราณหนังตะลุงของไทยแสดงเรื่องรามเกียรติ์ ต่อมาเมื่อหนังตะลุงมีการแสดงเรื่องอื่น ๆ รูปหนังตะลุงก็มีการเปลี่ยนแปลง ไปด้วย
บ้านหนังตา-ลุง เริ่มจากนายธวัชชัย ชูจิต ทายาทช่างศิลป์ หัตถกรรมประเภทเครื่องหนัง (แกะสลักหนังตะลุง) ผู้ต่อยอดงานแกะหนังตะลุงของคุณพ่อ นายสมพงษ์ ชูจิต ซึ่งจากเดิมจะแกะรูปหนังตะลุงเพื่อใช้สำหรับเชิดเป็นตัวแสดงในการแสดงหนังตะลุง เพื่ออนุรักษ์ภูมิปัญญาดั้งเดิมไว้ ต่อมาได้พัฒนาต่อยอดโดยการแกะหนังเป็นภาพศิลป์ติดฝาผนัง และผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ ที่ใช้ได้จริงในชีวิตประจำวันตามความต้องการของลูกค้า เช่น โคมไฟ กระเป๋าสตางค์ กระเป๋าใส่เอกสาร เข็มกลัด ตู้มหู พวงกุญแจ เป็นต้น เป็นสินค้าพื้นเมืองที่ปรับเปลี่ยนรูปแบบ จนได้รับความนิยมเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งผลงานแต่ละชิ้นยังคงแฝงไปด้วยเอกลักษณ์ของลวดลายหนังตะลุง ทำให้เกิดการเพิ่มคุณค่าของสินค้าและสร้างมูลค่าเพิ่มทางเศรษฐกิจ ปัจจุบันบ้านหนังตา-ลุง เป็นศูนย์เรียนรู้การแกะหนังตะลุง เปิดโอกาสให้เด็กและเยาวชนทั่วไปเข้ามาศึกษาเรียนรู้และฝึกฝนการแกะหนังตะลุง

๔. จุดเด่นของผลิตภัณฑ์
ผลิตภัณฑ์ "โคมไฟแลเงา” ได้นำอัตลักษณ์ของจังหวัดพัทลุง ได้แก่ ศิลปะการแสดงหนังตะลุง มโนราห์ แหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติ วิถีชีวิตของชาวพัทลุง ฯลฯ มาแกะสลักบนแผ่นหนัง และประกอบขึ้นเป็นโคมไฟ เมื่อเปิดไฟเกิดภาพสะท้อนแสง สีและเงาสวยงาม จนทำให้ได้รับการคัดเลือกจากกระทรวงวัฒนธรรม ให้เป็นผลิตภัณฑ์ทางวัฒนธรรม (CPOT-Cultural Product of Thailand) รางวัลระดับเหรียญทอง ประเภทสร้างสรรค์ ในปีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๕๙

๕. องค์ประกอบ/ส่วนประกอบ/กระบวนการผลิต
ส่วนประกอบ หนังวัวหรือหนังควาย กระดานเขียง มีดแกะ ตุ๊ดตู่ ค้อน เหล็กเขียนลาย กรรไกร ด้าย สี
กระบวนการผลิต
๑) ขั้นเตรียมหนัง นำหนังวัวมาหมัก ใช้เวลา ๓-๔ วัน เพื่อให้กรดจากน้ำหมักกัดหนังให้ขาวและนิ่มคืนสภาพเหมือนหนังสด ๆ ในปัจจุบันช่างจะแช่หนังที่ตากแห้งแล้วในน้ำสายชู ซึ่งผสมน้ำให้พอมีรสเปรี้ยวแช่ไว้ประมาณชั่วโมงเศษ ๆ หนังก็จะคืนตัว จากนั้นจึงนำหนังมาล้างเพื่อขูดขนออกและล้างด้วยน้ำสะอาด เสร็จแล้วเอามาขึงกับกรอบไม้สี่เหลี่ยมเพื่อผึ่งลมหรือแดดอ่อน ๆ ให้หนังค่อยแห้งลงอย่างช้า ๆ (ถ้าผึ่งแดดจัด หนังจะแห้งหรือหดตัวเร็ว) เมื่อหนังแห้งสนิทจึงแกะออกจากกรอบ ตัดหนังรอบนอกซึ่งมีรอยตำหนิทิ้ง ปัจจุบันช่างส่วนใหญ่จะซื้อหนังที่ฟอกแล้วมาจากโรงงานเพื่อลดขั้นตอนการทำงาน
๒) ขั้นร่างภาพ เป็นงานประณีตใช้ความสามารถในการออกแบบ ต้องใช้ทั้งความรู้ จินตนาการ ฝีมือ และทักษะประกอบกัน ในการร่างภาพที่ไม่ซับซ้อน ช่างนิยมใช้เหล็กปลายแหลมที่เรียกว่า "เหล็กจาร” ร่างภาพลงไปในแผ่นหนัง สามารถลบได้ง่ายโดยใช้นิ้วมือแตะน้ำลูบเบา ๆ แต่สำหรับภาพที่ซับซ้อนช่างจะร่างภาพลงในกระดาษก่อนแล้วจึงจารทับลงบนแผ่นหนัง หรือแกะฉลุภาพแล้ววางทาบไว้บนแผ่นหนังแล้วพ่นสีทับ
๓) ขั้นแกะฉลุ ช่างต้องใช้ความชำนาญและพิถีพิถันมาก เพื่อให้ดอกลายที่งดงาม ช่วงจังหวะของดอกลายหรือกนกแต่ละตัวจะพอเหมาะพอดี ใช้เขียงสำหรับลองแกะฉลุหนัง ซึ่งเป็นไม้เนื้อแข็งเนื้อเหนียว ๒ อัน และไม้เนื้ออ่อนเนื้อเหนียว ๑ อัน มีดขุด ๒ เล่ม เป็นชนิดปลายแหลมเล็ก ๑ เล่ม ตุ๊ดตู่หรือมุก ๑ ชุด ซึ่งมีชื่อเรียกแต่ละอันตามลักษณะปากต่าง ๆ เช่น มุกกลม มุกเหลี่ยม มุกโค้ง มุกตา มุกดอก มุกวงรี และมุกปากแบน ค้อนตอกมุก ๑ อัน และเทียนไขหรือสบู่สำหรับจิ้มปลายมีดขุดหรือปลายมุก ๑ ก้อน
๔) ขั้นแกะ วิธีการแกะรูปหนังถ้าเป็นกนกหรือตัวลายจะใช้มีดขุด การขุดจะใช้ไม้เนื้ออ่อนรองหนัง แล้วกดปลายมีดให้เลื่อนไปเป็นจังหวะตามตัวลายแต่ละตัวโดยไม่ต้องยกมีด ลายตัวใดใหญ่มีส่วนโค้งกว้างก็ใช้มีดปลายแหมเล็ก ถ้าแบบตอนใดต้องทำเป็นดอกลายต่าง ๆ หรือเดินเส้นประก็ใช้มุกตอกตามลักษณะของปากมุกแต่ละแบบ การตอกมุกจะใช้ค้อนตอกโดยมีเขียงไม้เนื้อแข็งรองหนัง หลังจากแกะฉลุส่วนภายในของตัวรูปสำเร็จแล้ว ช่างก็จะใช้มีดขุดแกะหนังตามเส้นรอบนอกที่กำหนด ก็จะได้รูปหนังแยกออกเป็นตัว ถ้าเป็นรูปหนังเชิด ช่างจะใช้หมุดหรือเชือกหนังร้อยส่วนต่าง ๆ ที่ต้องการให้เคลื่อนไหวได้เข้าตามส่วนต่าง ๆ ของรูป
๕) ขั้นลงสี การลงสีหนังขึ้นอยู่กับลักษณะรูปและประโยชน์การใช้สอย สีโปร่งแสงส่วนใหญ่ใช้สีซอง หรือสีเยอรมัน ต้องผสมด้วยสุรา น้ำร้อน หรือน้ำมะนาว คุณสมบัติของสีสามารถซึมติดอยู่ในเนื้อหนังและไม่ลอกง่าย ๆ ถ้าต้องการให้ดูทึม ๆ ก็ใช้สีทึบแสงหรือสีน้ำมัน
๖) ขั้นลงน้ำมันชักเงา การลงน้ำมันชักเงาจะช่วยขับให้ตัวหนังเป็นมันเงาจะดูสวยยิ่งขึ้น และช่วยรักษาสภาพหนังมิให้ชำรุดเร็วเกินไป การลงน้ำมันชักเงาทำได้ง่าย เพียงแค่เอารูปหนังวางราบบนกระดาษที่สะอาด ใช้พู่กันแบบชุบน้ำมันชักเงาทาบตามตัวหนังด้านละ ๓-๔ ครั้ง แล้ววางไว้ให้แห้ง

๖. ข้อมูลติดต่อ
สถานที่ตั้ง : ๑๐๗ หมู่ที่ ๓ ตำบลเขาชัยสน อำเภอเขาชัยสน จังหวัดพัทลุง
เบอร์โทรศัพท์ : นายธวัชชัย ชูจิต โทร. ๐๘ ๕๘๙๗ ๒๖๐๕
วัน/เวลา/ช่วงเวลา เปิด-ปิด : ทุกวัน เวลา ๐๙.๐๐ – ๑๗.๐๐ น.
ช่องทางออนไลน์ : Facebook : บ้านหนังตะลุง
ไลน์ ID Line : ๐๘ ๕๘๙๗ ๒๖๐๕

๗. ที่มา
- ทัตพงศ์ เที่ยวแสวง, (๒๕๖๐), การศึกษาภูมิปัญญาการแกะหนังตะลุง กรณีศึกษา : วิสาหกิจชุมชนแกะรูปหนังตะลุง ชุมชนบ้านสวนจันทร์ อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช, วารสาร มหาจุฬานาครทรรศน์, ๔ (๑) มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราช.
- ธวัชชัย ชูจิต, สัมภาษณ์ วันที่ ๖ กันยายน ๒๕๖๔.
- มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, หนังตะลุง (Shadow play), หนังตะลุง ศิลปะการแสดงประจำถิ่นภาคใต้, ข้อมูลท้องถิ่นภาคใต้ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์, วันที่ค้นข้อมูล ๑๐ สิงหาคม ๒๕๖๔ เข้าถึงได้จาก https://clib.psu.ac.th/southerninfo/content/2/50385f2c.

ผู้รวบรวม นางสาวสุปราณี เวชประสิทธิ์ นักวิชาการวัฒนธรรมชำนาญการพิเศษ
pic
pic
pic
pic
pic
pic

แนะนำสถานที่ท่องเที่ยว



ปฏิทินกิจกรรม
ปฏิทินกิจกรรม
« พฤศจิกายน 2564 »
อา. จ. อ. พ. พฤ. ศ. ส.
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30
ดูปฏิทินทั้งหมด


สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพัทลุง และงานประสานขอพระราชทานเพลิง ตั้งอยู่ : ศาลากลางจังหวัดพัทลุง (หลังเก่า) ชั้น ๒
ตำบลคูหาสวรรค์ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ๙๓๐๐๐
โทรศัพท์ ๐๗๔ ๖๑๗๙๕๘ โทรสาร ๐๗๔ ๖๑๗๙๕๙
 
กลุ่มพิธีการศพที่ได้รับพระราชทาน ตั้งอยู่ : วัดภูผาภิมุข ตำบลคูหาสวรรค์ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ๙๓๐๐๐
โทรศัพท์ ๐๗๔ ๖๑๕๓๔๘ โทรสาร ๐๗๔ ๖๑๐๙๐๙
สายด่วนวัฒนธรรม
Copyright © 2015 m-culture.go.th กระทรวงวัฒนธรรม