สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพัทลุง



องค์ความรู้ทางวัฒนธรรม >> มรดกทางวัฒนธรรม
การประดิษฐ์ตกแต่งเรือนไทยภาคใต้

วันที่ 23 ก.ย. 2564

การประดิษฐ์ตกแต่งเรือนไทยภาคใต้
 
การปลูกสร้างเรือนไทยภาคใต้ การปลูกสร้าง เป็นคำที่ใช้ในความหมายของการสร้างอาคารที่อยู่อาศัยแบบดั้งเดิมที่ไม่ได้เน้นถึงกฎเกณฑ์และหลักการทางสถาปัตยกรรมและวิศวกรรมมากเท่ากับการก่อสร้างอาคารบ้านเรือนปัจจุบัน คำว่า ปลูกสร้าง ยังปรากฏในคำพังเพยไทยสมัยหนึ่งที่ว่า "ปลูกเรือนตามใจผู้อยู่ มีคู่ ตามความพอใจ” มีคำภาษาถิ่นใต้อีกคำหนึ่ง คือ "ยกเรือน” ซึ่งมีความหมายถึง การปลูกสร้างเรือนพักอาศัยเหมือนกัน การจัดเตรียมวัสดุไม่สลับซับซ้อนและไม่ใช้เวลามากมาย เพราะวัสดุส่วนใหญ่นำมาใช้ได้เลยไม่ต้อง มีการแปรรูปหรือปรับสภาพอะไรมากนัก การเตรียมวัสดุที่ต้องใช้เวลาบ้างก็คือการเตรียมจาก(เย็บจาก) การเตรียมผ่า เหลา กรอง ฟากหรือเฝือก การเย็บมู่ลี่ และงานสานพวกไม้ไผ่สาน ตามขนาดและจำนวน ที่กะประมาณเอาไว้ ส่วนช่วงที่นิยมเรือนเครื่องสับไม่ว่าจะเป็นเรือนไทยภาคใต้แบบดั้งเดิมหรือแบบเรือนไทยภาคใต้ยุคหลัง
การประดิษฐ์ตกแต่งเรือนไทยภาคใต้เป็นการช่วยเสริมสร้างให้บ้านเรือนเป็นที่น่าอยู่น่าอาศัยเพิ่มขึ้น เป็นการแสดงออกถึงความรู้สึกผูกพันที่ผู้เป็นเจ้าของเรือนหรือช่างปลูกสร้างเรือนมีต่อเรือน ช่างปลูกสร้างเรือนจะเลือกเอามุมมองที่สะดุดตา หรือถือเอาตามคตินิยมมาประกอบการพิจารณา เลือกส่วนที่จะต้องประดิษฐ์ตกแต่งตามความรู้สึกนึกเห็นและความพึงพอใจของตนเอง

เรือนไทยภาคใต้โดยเฉพาะ เรือนเครื่องสับ จึงมีส่วนที่ได้รับการประดิษฐ์ตกแต่งอยู่หลายส่วนด้วยกัน โดยจะแยกกล่าวเป็นลำดับดังนี้
1. จั่วและปั้นลม เป็นส่วนที่สะดุดตาและ เป็นลักษณะเฉพาะของเรือนที่มีหลังคาทรงจั่ว เรือนไทยภาคใต้ทั้งเรือนเครื่องผูกและเรือนเครื่องสับ และ เรือนไทยภาคใต้ยุคหลัง จะนิยมกั้นทึบเฉพาะจั่วหน้าและ จั่วหลัง โดยใช้จากหรือใช้ไม้กระดานกั้นแบบตีเกล็ด จะมีลักษณะกั้นเฉียง กั้นแบบตีทับแนว เป็นรูปรัศมี ดวงอาทิตย์หรือกั้นด้วยไม้ไผ่สาน ใช้ไม้แปรรูปตีเป็นกรอบ มีบางหลังที่เจาะเป็นช่องขนาดเล็กสำหรับระบายอากาศหรือให้แสงสว่างเข้าในเรือน ชายหลังคาด้านจั่วที่ยื่นยาวออกไปสุดหัวแป จะมีไม้กระดานตีทับ เรียกว่าปั้นลมซึ่งมักจะตกแต่งให้มีลักษณะอ่อนโค้งบรรจบกัน เป็นมุมแหลมที่ยอดจั่วหางปั้นลมจะตัดเข้ารูปกับเชิงชายหรือไม่ก็แต่งเป็นรูปหางปลา ไม่นิยมแต่งเป็นเหงาปั้นลม ( แบบของภาคกลาง) ตามแนวท้องแปที่เลยจั่วออกไปมักจะตีกระดานทับ เรียงจากอกไก่ถึงเชิงชาย งานช่างในส่วนจั่วและปั้นลมจะส่อให้เห็นถึงความประณีตและ ใส่ใจในการตกแต่ง

2. ประตูและหน้าต่าง ประตูเรือนไทยภาคใต้แบบที่ ใช้เดือยเป็นแกนหมุน เปิดเข้าในก็มีลักษณะ เช่น เดียวกับเรือนทรงไทยทั่วไป เป็นส่วนที่มีการประดิษฐ์ตกแต่งโดยเฉพาะกรอบประตู ธรณีประตู และ บานประตูทั้งสองบาน กรอบประตูจะยึดติดกับผนังและเคร่าฝาโดยการใช้ลิ่มอัดหรือเข้าเดือย ตรงลิ่มและเดือย จะประดิษฐ์ตกแต่ง เป็นรูปดาวหรือรูปดอกไม้ ที่บานประตูจะตกแต่งที่อกเลาโดยการแต่งลบเหลี่ยมมุม ลดความ เทอะทะลง มีการเซาะร่องเป็นลวดลาย หน้าต่างก็มีการติดยึดกรอบกับฝาผนัง เช่นเดียวกับประตู บานหน้าต่างมีลักษณะเป็นกรอบลูกฟัก ตอนล่างหรือตอนบนหน้าต่างอาจแกะสลัก เป็นลวดลาย บางทีก็แกะฉลุ เป็นช่องระบายอากาศไปเลย ลวดลายมีการประดิดประดอย ประณีต โดยเฉพาะลวดลายตอนบนกรอบหน้าต่าง หรือประตู เรือนไทยภาคใต้ยุคหลังติดบานพับ เปิดออกนอกหน้าต่างจะมีขนาดโตขึ้น หน้าต่างก็เป็นส่วนที่ช่างปลูกสร้างหรือเจ้าของเรือนให้ความประณีตในการตกแต่งให้สะดุดตา

3. ช่องระบายลมหรือลูกกรง ส่วนใหญ่จะพบเห็นในเรือนไทยภาคใต้ยุคหลัง ซึ่งหลังคาเรือนส่วนใหญ่ เป็นแบบปั้นหยา และแบบบลานอ มุงกระเบื้อง ความลาดเอียงของหลังคาลดลง ได้รับความร้อนสูงในช่วงเที่ยงวัน อุณหภูมิภายในเรือนอาจสูงไปด้วยจึงนิยมตีฝ้าเพดานทำให้การถ่ายเทอากาศในเรือน ในห้องไม่สะดวก ฝาเรือนจึงไม่นิยมกั้นไปจนถึงท้องหลังคาหรือถึงแปหัว เสาแต่จะเว้นตรงระหว่างคอหนึ่ง (เดิมคือแป หัว เสา) และคอสองรอบตัวเรือนแล้วใช้ไม้ตีเรียงในแนวดิ่ง หรือตีไขว้เป็นแบบตาข้าวพอง บางท้องถิ่นนิยมใช้แผ่นกระดานแกะฉลุ เป็นลวดลายประณีตนำมาปิด เป็นช่องระบายอากาศ ทั้งยังเป็นส่วนตกแต่งที่บ่งบอกถึงความเป็นผู้มีรสนิยมของเจ้าของบ้านด้วย ผนังบางด้านบางส่วนต้องการแสงสว่างและต้องการความปลอดโปร่งก็นิยมทำเป็นลูกกรง อาจมีการแต่งเกลาหรือจัดวางให้มีคุณค่าและดูดีขึ้น บางหลังใช้ลายไม้ไผ่สานที่มีลักษณะโปร่งบุเป็นช่องระบายอากาศก็มี

4. เสาและตีนเสา จัดได้ว่า เป็นส่วนสะดุดตาทั้งแก่ผู้อยู่อาศัยและผู้มาเยี่ยมเยือน การบากเจาะเสา การถากแต่งลบเหลี่ยมมุมให้ดูเรียบงามจึงอยู่ในความรู้สึกนึกเห็นของช่างปลูกสร้างด้วย .เรือนไทยภาคใต้ บางหลังที่เจ้าของมีฐานะดี เสาจะมีลักษณะเซาะร่องเป็นลวดลาย มีบัวหัวเสา เรือนไทยภาคใต้ยุคหลังนิยมตกแต่งเสาและตีนเสา โดยเฉพาะตีนเสานั้นมีความสูงหลายขนาด มีการประดิษฐ์ตกแต่งประณีตขึ้น แบบมีฐาน เป็นชั้น ๆ เป็นบัว ทั้งที่ก่อเรียงด้วยอิฐดิน เผาฉาบปูน ก่อด้วยปูนผสมทรายและหล่อด้วยคอนกรีต

5. ฝาผนัง เรือนไทยภาคใต้ทั้งยุค เรือน เครื่องผูก เรือนเครื่องสับ และ เรือนไทยแบบผสมกรรมวิธีประกอบโครงสร้าง ส่วนที่เป็นฝาผนังไม่มีความหลากหลายในรูปแบบการตกแต่งมากมาย เลยเริ่มด้วยยุคดั้งเดิมฝาผนังกั้นจาก กั้นด้วยไม้ไผ่ขัดและมีลวดลายอยู่ในตัวมันเอง ยุคหลังเป็นฝาไม้กระดานที่ส่วนใหญ่ประกอบโดยตีเกล็ด เรียงในแนวนอนมีการตกแต่งริมกระดานกั้นและเคร่าผาให้มีลักษณะโค้งมนประณีตขึ้น ฝาเรือนบางส่วนนิยมดี เรียงในแนวยืนหรือ เรียงแบบตีทับแนวหรือมีบ้างที่ผสมผสานทั้งสองแบบ น้อยมากที่จะได้พบฝาผนังแบบตีเฉียง ส่วนฝาผนังนี้ต่างจากฝาผนังในภูมิภาคอื่น ๆ โดยชัดเจน

6. การประดิษฐ์ตกแต่งในส่วนอื่นๆ พบเห็นบ้างในส่วนที่เป็นรัดเอว การเสริมลวดบัว การตกแต่ง ปลายเต้าและค้ำยัน การประดิษฐ์ตกแต่งส่วนที่ เรียกว่า โขง หรือหน้าพรานและค้างคาวห้อยหัว
การประดิษฐ์ตกแต่งเรือนไทยภาคใต้ในแต่ละท้องถิ่นจะรับแบบอย่างและมีอิทธิพลต่อกันและกัน เริ่มตั้งแต่รูปแบบและขนาดสัดส่วนของเรือนเลยทีเดียว เรือนไทยภาคใต้แถบจังหวัดภาคใต้ตอนล่างลักษณะการประดิษฐ์ตกแต่งยังได้รับอิทธิพลของเรือนไทยมุสลิมโดยเฉพาะแถบจังหวัดนราธิวาส ยะลา และปัตตานี

เอกสารอ้างอิง/บรรณานุกรม
มโน พิสุทธิรัตนานนท์ "เรือนไทยภาคใต้” หนังสือรายงานการศึกษาวิจัย สถาบันทักษิณคดีศึกษา
มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ สงขลา 2535

รวบรวมโดย นางสาวทินารักษ์ คำคง นักวิชาการวัฒนธรรมชำนาญการ
pic
pic
pic
pic

แนะนำสถานที่ท่องเที่ยว



ปฏิทินกิจกรรม
ปฏิทินกิจกรรม
« พฤศจิกายน 2564 »
อา. จ. อ. พ. พฤ. ศ. ส.
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30
ดูปฏิทินทั้งหมด


สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดพัทลุง และงานประสานขอพระราชทานเพลิง ตั้งอยู่ : ศาลากลางจังหวัดพัทลุง (หลังเก่า) ชั้น ๒
ตำบลคูหาสวรรค์ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ๙๓๐๐๐
โทรศัพท์ ๐๗๔ ๖๑๗๙๕๘ โทรสาร ๐๗๔ ๖๑๗๙๕๙
 
กลุ่มพิธีการศพที่ได้รับพระราชทาน ตั้งอยู่ : วัดภูผาภิมุข ตำบลคูหาสวรรค์ อำเภอเมืองพัทลุง จังหวัดพัทลุง ๙๓๐๐๐
โทรศัพท์ ๐๗๔ ๖๑๕๓๔๘ โทรสาร ๐๗๔ ๖๑๐๙๐๙
สายด่วนวัฒนธรรม
Copyright © 2015 m-culture.go.th กระทรวงวัฒนธรรม